Προσωπικότητα: πραγματικότητα ή μύθος;

Όταν μιλάμε για προσωπικότητα αναφερόμαστε στο σύνολο των χαρακτηριστικών που διακρίνουν το ένα άτομο από το άλλο. Τα χαρακτηριστικά αυτά θεωρούνται μόνιμα στοιχεία, ανεξάρτητα από το περιβάλλον στο οποίο εκφράζονται (σπίτι, σχολείο, δουλειά, φιλίες) και τις σχέσεις μέσα στις οποίες εκδηλώνονται. Η προσωπικότητα συχνά εκφράζεται με διπολικούς χαρακτηρισμούς, όπως «υπεύθυνος ή ανεύθυνος», «ευγενικός ή αγενής», «τεμπέλης ή εργατικός», «υπάκουο ή ανυπάκουο παιδί». Υπάρχει κάποια δόση αλήθειας στο ότι ο καθένας μας έχει κάποια ιδιοσυγκρασία και ότι διακρίνουμε το ένα άτομο από το άλλο με βάση χαρακτηριστικά τους, όμως αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να αλλάζουν όταν το άτομο συναναστρέφεται με διαφορετικούς ανθρώπους. Κάποιος μπορεί να είναι ευχάριστος και κοινωνικός με τους φίλους και συναδέλφους του αλλά σκυθρωπός και ολιγομίλητος στο σπίτι του. Ποια είναι η «αληθινή» προσωπικότητά του: κοινωνικός ή ολιγομίλητος; Ή ένα παιδί μπορεί να είναι υπάκουο στο σχολείο, ανυπάκουο με τους γονείς, υπάκουο με τον παππού και τη γιαγιά. Ποια είναι η «αληθινή» φύση του: υπάκουος ή ανυπάκουος;

Αντί για σταθερή προσωπικότητα θα ήταν πιο χρήσιμο να μιλάμε για τη συμπεριφορά του ατόμου όταν βρίσκεται σε συγκεκριμένες καταστάσεις ή με διαφορετικούς ανθρώπους. Αυτό μας αναγκάζει να παρατηρούμε τις αλληλεπιδράσεις με τους άλλους, πως η συμπεριφορά του ατόμου  επηρεάζει και επηρεάζεται από την συμπεριφορά των άλλων. Στο παραπάνω παράδειγμα με το παιδί, αντί για απόλυτους χαρακτηρισμούς όπως «υπάκουος ή ανυπάκουος», καλύτερα να παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίον του φέρονται οι γονείς του (π.χ. δεν ασχολούνται μαζί του ή δεν έχουν μάθει να του λένε Όχι) ή το γενικότερο κλίμα μέσα στην οικογένεια (ένταση, ψυχρότητα) που μπορεί να ευθύνονται για την ανυπάκουη συμπεριφορά του παιδιού στο σπίτι.

Αν δεχτούμε ότι έχουμε τάσεις συμπεριφοράς και όχι μόνιμα και απόλυτα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, ανοίγεται ένα παράθυρο σε άπειρες δυνατότητες αλλαγής του τρόπου με τον οποίον φερόμαστε. Ο χαρακτηρισμός «τεμπέλης» οδηγεί σε αδιέξοδο. Ή είσαι ή δεν είσαι τεμπέλης! Πώς να αλλάξεις έναν τεμπέλη; Αν όμως πούμε ότι κάποιος «συμπεριφέρεται τεμπέλικα», τότε αυτόματα αναρωτιόμαστε σε ποιες καταστάσεις συμπεριφέρεται τεμπέλικα και αντίστροφα σε ποιες περιπτώσεις εργάστηκε πρόθυμα ή έδειξε ενδιαφέρον να εργαστεί. Μπορεί να διαπιστώσουμε ότι όσο πιο πολύ εμείς αναλαμβάνουμε ευθύνες, τόσο πιο πολύ τεμπέλικα φέρεται εκείνος. Ή ότι όταν του παρέχουμε εύκολα ότι χρειάζεται, τότε δεν βρίσκει το λόγο γιατί να κουραστεί ο ίδιος για να το κερδίσει. Μπορεί να φέρεται πιο εργατικά σε καταστάσεις που ο ίδιος έκανε επιλογές και εξέφρασε ελεύθερα τις προτιμήσεις του. Ίσως να διαπιστώσουμε ότι η γκρίνια μας επιδεινώνει τη τεμπελιά του και ούτω καθεξής.  Τα επικριτικά σχόλια για ελαττωματική προσωπικότητα ή άσχημα χαρακτηριστικά δημιουργούν ντροπή και θυμό. Αντίθετα η κατανόηση της συμπεριφοράς ανοίγει τον δρόμο για προσωπική ωρίμανση και πιο ικανοποιητικές σχέσεις στο μέλλον.

Σοφία Μεσσάρη
Κλινική Ψυχολόγος & Οικογενειακή Θεραπεύτρια
Κέντρο Ψυχολογικών Θεραπειών "Ψυχή τε και σώματι"