Η Υπαρξιακή Ενοχή & το δίκοπο μαχαίρι της ευθύνης

Όταν μιλάμε για ενοχή αναφερόμαστε στην αίσθηση ότι κάναμε κάτι κακό ή εσφαλμένο εις βάρος άλλου. Η υπαρξιακή ενοχή διαφοροποιείται από τη παραπάνω συνήθη έννοια της ενοχής καθώς η κακή πράξη ή το σφάλμα είναι ενάντια στον εαυτό μου. Το σφάλμα εδώ δεν είναι κάτι που έκανα αλλά αυτό που ΔΕΝ έκανα με τη ζωή μου, το ότι δεν έζησα μια γεμάτη ζωή, δεν εκπλήρωσα το δυναμικό μου.

Ο καθένας μας έχει ένα δυναμικό - έναν μοναδικό συνδυασμό χαρακτηριστικών, ικανοτήτων, κλίσεων, πάθους και ευαισθησίας - και την έμφυτη ικανότητα να πραγματοποιήσει αυτό το δυναμικό. Κάτω από ευνοϊκές συνθήκες τo δυναμικό μας ‘ξεδιπλώνεται΄ σαν ιστορία με συνοχή κατά τη διάρκεια της ζωής μας.  Αρνητικές συνθήκες όμως μπορούν να μας οδηγήσουν σε άλλα μονοπάτια μακριά από αυτό που θέλαμε και ελπίζαμε για τον εαυτό μας. Μπορεί να μεγαλώσαμε σε επικριτικό οικογενειακό περιβάλλον με γονείς που δεν εκτιμούσαν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μας αλλά αποδοκίμαζαν ή τιμωρούσαν την έκφραση των προτιμήσεων μας.  Μπορεί να αποθάρρυναν ή εμπόδιζαν τις προσπάθειες μας να ανακαλύψουμε και χαράξουμε το δικό μας δρόμο στη ζωή. Μπορεί οι γενικότερες κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες της ζωής μας (φτώχεια, ορφάνια, πόλεμος) να δημιούργησαν ανυπέρβλητες δυσκολίες. Όποιος κι αν είναι ο λόγος κάτω από αυτές τις συνθήκες το άτομο χάνει επαφή με τον πραγματικό του εαυτό και αναλώνεται σε επαφές και επιλογές που δεν του ταιριάζουν και δεν τον γεμίζουν.

Η υπαρξιακή ενοχή είναι η ‘επανάσταση’ του εαυτού μας ενάντια σε αυτή τη πραγματικότητα. Η συνειδητοποίηση ότι ‘σπατάλησα’ τη ζωή μου, γιατί δεν έμαθα τι θα μπορούσα να είμαι είναι τρομακτική και γι’ αυτό πολλές φορές δεν πραγματοποιείται στο συνειδητό επίπεδο. Μπορεί να υποβόσκει βαθιά μέσα μας και να εκφραστεί με ένα γενικό αίσθημα δυσαρέσκειας ή έλλειψης νοήματος για τη ζωή ή σε σοβαρότερες περιπτώσεις με ψυχικά προβλήματα όπως κατάθλιψη ή αυξημένο άγχος. Κάποιες φορές μπορεί να λειτουργήσει και ως πανίσχυρο εμπόδιο για τη πραγματοποίηση σημαντικών αλλαγών στη ζωή. Πάρτε για παράδειγμα μια γυναίκα με κατάθλιψη μετά από πολλά χρόνια δυστυχισμένου γάμου. Αν αργότερα στη ζωή της δεχτεί ότι εκείνη έχει την ευθύνη για τις πράξεις της και αποφασίσει να χωρίσει, τότε αυτομάτως αναγνωρίζει ότι εκείνη ήταν επίσης υπεύθυνη για τη σπατάλη της ζωής της τόσα χρόνια, ότι θα μπορούσα να είχε αλλάξει τη ζωή της πριν πολλά χρόνια. Η ευθύνη είναι δίκοπο μαχαίρι..

Αν όμως κάποιος δε φοβηθεί τη ‘κοφτερή’ πλευρά της ευθύνης, κοιτάξει κατάματα τη ζωή του και μετανοήσει για τις λανθασμένες επιλογές του, τότε η υπαρξιακή ενοχή παύει να είναι μια τρομακτική, σκοτεινή δύναμη. Γίνεται σύμβουλος και οδηγός και σαν ισχυρή κινητήριος δύναμη οδηγεί - σε οποιαδήποτε ηλικία - σε σημαντικές αλλαγές και χάραξη μιας νέας πορείας στη ζωή.

Σοφία Μεσσάρη
Κλινική Ψυχολόγος & Οικογενειακή Θεραπεύτρια
Κέντρο Ψυχολογικών Θεραπειών "Ψυχή τε και σώματι"