Από την Ενοχή στην Υπευθυνότητα

Η ενοχή είναι ένα σημαντικό κομμάτι της κοινωνικής συνείδησης, που μας ειδοποιεί όταν πράξαμε λάθος και οδηγεί στη μετάνοια και στη προσπάθεια επανόρθωσης. Ενέχει όμως και τη δυνατότητα να γίνει εμπόδιο και να δημιουργήσει σημαντικά προβλήματα για το άτομο και τη κοινωνία.

Κάποια άτομα βασανίζονται από υπερβολική ενοχή που, αντί να τους κινητοποιεί να αλλάξουν συμπεριφορά, τους βυθίζει στην αδράνεια. Πνιγμένοι στις τύψεις μεμψιμοιρούν και αναλώνονται στην αυτοκατηγόρια σε τέτοιο βαθμό που ξεχνούν ακόμη κι αυτούς που έβλαψαν και δεν κάνουν προσπάθεια επανόρθωσης. Ένα άλλο πρόβλημα είναι όταν η ενοχή οδηγεί σε υπερβολική ανεκτικότητα, στη δυσκολία να θέτει κανείς όρια σε κακή ή ανάρμοστη συμπεριφορά. Όπως οι γονείς που αισθάνονται ενοχές γιατί λόγω δουλειάς και άλλων υποχρεώσεων δεν προσφέρουν χρόνο στα παιδιά τους και σαν συνέπεια δείχνουν υπερβολική ανεκτικότητα στην έλλειψη πειθαρχίας και προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών τους. Ανάλογο φαινόμενο στη σύγχρονη Ελλάδα είναι οι ενοχές που αισθανόμαστε σαν κοινωνία για τις δύσκολες συνθήκες (ανεργία, κρίση αξιών) που έχουμε κληροδοτήσει στους νέους. Μια συνέπεια είναι η αδυναμία μας ως κοινωνία να βάλουμε όρια στη καταστροφική και ανεξέλεγκτη κατά καιρούς συμπεριφορά ομάδων νέων, όπως κατά τη κατάληψη και καταστροφή χώρων και περιουσιακών στοιχείων των Πανεπιστημίων. Μια τρίτη προβληματική συνέπεια της ενοχής είναι όταν στη προσπάθεια να αποφύγουμε να αναλογιστούμε τις ευθύνες μας για κάτι που πράξαμε μεταθέτουμε τις ευθύνες σε άλλους και τους κατηγορούμε δριμύτατα για σφάλματα στα οποία συμβάλαμε. Όπως λέει και η λαϊκή σοφία: «Η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση!». Άφθονα τα παραδείγματα για τις τρεις παραπάνω προβληματικές εκφράσεις της ενοχής στη κοινωνία της σύγχρονης Ελλάδας, τόσο στη πολιτική σκηνή όσο και στη καθημερινή συμπεριφορά του κοινού πολίτη. 

Μπορούμε όμως ν’ αλλάξουμε τη σχέση μας με την Ενοχή και να την κάνουμε σύμβουλο και οδηγό για την οικοδόμηση ενός καλύτερου μέλλοντος για μας και τους άλλους. Να αφουγκραστούμε τί μας λέει για τη συμπεριφορά μας και τις συνέπειες της. Αντί να προσπαθούμε να την αποφύγουμε επιτιθέμενοι άλλους ή ανεχόμενοι ανάρμοστη συμπεριφορά, να αποδεχτούμε τις ευθύνες μας και να κινηθούμε προς το μέλλον αλλάζοντας συμπεριφορά και επανορθώνοντας για σφάλματα. Στο παράδειγμα των γονιών που ανέφερα παραπάνω θα βοηθούσε περισσότερο τις οικογένειες αν οι γονείς αντιμετώπιζαν τη πηγή των ενοχών τους, την έλλειψη χρόνου με τα παιδιά τους, προγραμματίζοντας κοινές δραστηριότητες.  Παρόμοια, σαν κοινωνία στη σύγχρονη Ελλάδα πόσο πιο χρήσιμο αλλά και δίκαιο θα ήταν να αντικαταστήσουμε την Ενοχή για λανθασμένες επιλογές του παρελθόντος με αυξημένη Υπευθυνότητα προς τους άλλους και το κοινωνικό σύνολο. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν. Μπορούμε να επανορθώσουμε για τα λάθη του παρελθόντος μόνο αλλάζοντας το παρόν και το μέλλον.

Σοφία Μεσσάρη
Κλινική Ψυχολόγος & Οικογενειακή Θεραπεύτρια
Κέντρο Ψυχολογικών Θεραπειών "Ψυχή τε και σώματι"